Znany fakt przyspieszonego rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego u kobiet w okresie menopauzy koreluje ze wzrostem masy ciała i charakterystycznym dla otyłości wisceralnej rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej. Zależy to od predyspozycji genetycznych, wzrostu poziomu wolnego testosteronu w osoczu, zaburzeń w wydzielaniu żeńskich hormonów płciowych, a także czynników środowiskowych, takich jak palenie papierosów, nadmierne spożycie tłuszczu zwierzęcego i małej aktywności fizycznej. Ponadto powstawaniu otyłości w okresie menopauzy sprzyja spowolnienie spoczynkowej przemiany materii o około 1% w ciągu roku.
W badaniach technika DEXA (rentgenowska absorpcjometria podwójnej energii) stwierdzono, że kobiety w okresie pomenopauzalnym posiadają o 7% mniej tłuszczu w okolicy pośladkowo-udowej i o 10% więcej tłuszczu wisceralnego w porównaniu z kobietami w okresie przedmenopauzalnym.
Jak wiadomo, otyłość wisceralna jest niezależnym czynnikiem ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Kojarzy się ona z insulinoopomością, hiperinsulinemią, cukrzycą typu II, hipertriglicerydemią, wzrostem poziomu LDL-cholesterolu, obniżeniem poziomu HDLcholesterolu, chorobą wieńcową, nadciśnieniem, dna, pobudzeniem osi CRF-ACTH-kortyzol, podwyższonym poziomem fibrynogenu, zaburzeniami fibrynolizy i mikroalbuminurią. Wymienione zaburzenia stanowią tzw. zespół polimetaboliczny.
Główną przyczyną zgonów u kobiet w okresie pomenopauzalnym jest niedokrwienna choroba serca. Rozwój tego schorzenia w porównaniu z mężczyznami opóźniony jest o około 10 lat. Wymienia się wiele przyczyn powstawania tego zjawiska. Jedną z nich stanowią różnice w profilu lipidowym zależne od płci i wieku. W porównaniu z mężczyznami, u kobiet poziomy LDL-cholesterolu wzrastają znacznie później. Jedną z hipotez tłumaczących to zjawisko jest zmniejszona w okresie menopauzy produkcja estrogenów, przez jajniki co prowadzi do obniżonej aktywności receptorów dla LDL-cholesterolu w wątrobie.
Wśród kobiet amerykańskich w wieku 45-54 lata około 20% ma poziom LDL-cholesterolu powyżej 160 mg/dl. Również wykazano w okresie menopauzy zmiany w poziomach poszczególnych podfrakcji HDL. Obserwowano spadek poziomu HDL2 i wzrost poziomu HDL3. Stwierdzono także, że wzrostowi masy ciała towarzyszy obniżenie poziomów HDL-cholesterolu.
Otyłość u kobiet w średnim wieku jest poważnym zagrożeniem dla zdrowia. Dlatego też wymaga zdecydowanych poczynań, zarówno profilaktycznych, jak i terapeutycznych. Szczególnie dotyczy to otyłości wisceralnej.Podstawę kuracji odchudzającej stanowi ujemny bilans energetyczny, który uzyskujemy stosując odpowiednią dietę ubogoenergetyczną skojarzoną ze wzmożoną aktywnością fizyczną.
Zalecana dieta musi być racjonalna, tzn. musi dostarczać wszystkich niezbędnych składników odżywczych w 5 małych posiłkach, a także ma stanowić wzór żywienia w przyszłości.
Dieta redukcyjna powinna zawierać węglowodany w ilości nie mniej niż lOOg, bowiem chroni to przed zużywaniem białka wewnątrzustrojowego na potrzeby energetyczne, a także przed powstaniem zakłóceń w bilansie wodnym. Białko w ilości 0,8 g/kg m.c.i. dziennie, a także l ,75g białka o wysokiej wartości biologicznej na każde 100 kcal deficytu energetycznego. Spożycie tłuszczu nie powinno przekraczać 30% energii, NNKT minimum 3%. Witaminy i składniki mineralne wg zaleceń podanych w normach żywienia, błonnik 20-30g dziennie, cholesterol poniżej 300 mg dziennie i minimum jeden litr wody dziennie. Istotnym elementem terapii otyłości jest wzmożona aktywność fizyczna. Szczególne znaczenie ma ona u kobiet w okresie menopauzy. bowiem zapobiega spowolnieniu spoczynkowej przemiany materii, utracie beztłuszczowej masy ciała, a także jest istotnym elementem profilaktyki osteoporozy.
Zarówno dieta redukująca jak i zwiększona aktywność fizyczna powodują utratę masy ciała, a także wyrównują współtrwające z otyłością zaburzenia metaboliczne.
Ważny element leczenia otyłości w okresie menopau zy stanowi agonista serotoniny- eksfenfluramina. Należy przypomnieć, że serotonina pobudza uczucie sytości, skraca czas posiłku, zmniejsza spożycie węglowodanów, powoduje orientację smakową w kierunku białek. Poprzez stymulację jąder okołokomorowych i brzusznoprzyśrodkowych wpływa hamująco na łaknienie, przede wszystkim ogranicza przyjmowanie węglowodanów.
Deksfenfluramina koryguje wadliwe nawyki żywieniowe osoby otyłej, ogranicza spożycie energii, przede wszystkim pochodzącej z przekąsek, a także przyczynia się do zmniejszenia ilości przyjmowanego pożywienia w czasie posiłków głównych. Ponadto wybitnie zmniejsza ilość przyjmowanych węglowodanów, a także tłuszczów, nie wpływa na spożycie białka. Opisane efekty działania deksfenfluraminy powodują, że szansa osiągnięcia docelowego ubytku masy ciała ulega podwojeniu.
Szczególne znaczenie ma wpływ tego leku na towarzyszące otyłości wisceralnej zaburzenia metaboliczne.Wykazano, że powoduje ona cofanie się hiperinsulinemii, obniża podwyższony poziom glukozy i hemoglobiny glukozylowej A l C, a także obniża podwyższone poziomy cholesterolu i LDL-cholesterolu, podwyższa poziom HDL-cholesterolu, obniża VLDL-cholesterol, triglicerydy, apo-lipoproteinę B. Stwierdzono również, że sprzyja normalizacji ciśnienia krwi u osób z nadciśnieniem.
Opisane korzyści metaboliczne to wynik wybiórczego zmniejszania ilości tłuszczu wisceralnego uzyskany jako efekt podawania deksfenfluraminy. Wykazano bowiem, że po 3 miesiącach stosowania leku w dawce dobowej 30 mg, obniża się zawartość tłuszczu wisceralnego o 28%. Obserwacji tej dokonano wykorzystując magnetyczny rezonans jądrowy. Metoda ta pozwala dokładnie obrazować tłuszcz wisceralny.
Wymienione wyżej metody leczenia otyłości wisceralnej pozwalają kobiecie w okresie okołomenopauzalnym, ograniczyć lub zlikwidować ryzyko występowania schorzeń metabolicznych. Można to osiągnąć szczególnie w przypadkach, gdy stosuje się terapię kojarzącą: dietę redukcyjną, wzmożoną aktywność fizyczną i deksfenfluraminę.
Dr med. Magdalena Białkowska Zakład Żywienia Klinicznego Instytutu Żywności i Żywienia